Ringnun

Ringnun ei khualzinna (Journey into Life LINK hih CLICK inla ki thuziak en sa roh) lamtluanga ringnun itep thiama nintina ringna lekhabua ei nunchan/nunzia riziakmai hi ilom a om taktak. Raifana lomin femai ei ti!

Tuesday, August 19, 2014

BIATERAM (BIATELAND)


Territory:
From 1972 the Assam and Meghalaya Inter-State Boundary line between Dima Hasao and East Jaintia Hills runs from Kopili river near Umrangso town to the origin/starting point of Digisim and Artan rivers. This boundary line stretches around 70 kilometers and the area on both sides are inhabited by the Biate people. This area is fairly wide though sparsely populated. Together, both the Assam and Meghalaya sectors cover approximately 200 square kilometres each (Pakem, B. “The Biates”, in The Tribes of North East India. 1998. Edited by Sebastian Karotemprel, Shillong: Centre for Indigenous Cultures, p. 270). The land of the Biates or Biateram is still a terra incognito and has not become a recognised geographical concept either. It refers only to the area inhabited by the Biate tribe of Assam and Meghalaya, lying approximately between 25’5’ and 25’30’ North Latitude and between 92’28’ and 93’ East Longitude. It covers roughly between Denloi river in the East and Lunar river in the West, and between Diyung and Dihangi rivers in the North and Cachar and Bangladesh in the South. Apart from stray references in books and articles in subjects on Northeast India as well as in the proceedings of the Assam and Meghalaya Legislative Assemblies, there is very few accounts on the territory and people of Biateram. To many the title “Biateram” conveys but a little meaning and it arouses still less interests (Pakem, p. 269). But as the land inhabited by the Biates in Assam and Meghalaya are together in one compact area, the Biates used to refer to this compact land as Biateram. It may not have the strict geographical and political boundary, but to the Biates, Biateram is a very real assertion.

Flora and Fauna:
Biateram has a large forest. Most of the Biate villagers depend on forest products. The main forest products are several types of timbers and trees, cane, mushroom etc., and are the main sources of income for the people. Forest trees in the hilly areas are gradually decreasing due to shifting or slash – and – burn type of Jhum cultivation. Apart from this practice, trees are also used for constructing houses. Many tons of logs have been taken by nearby Mills in the recent past. Some mountains have been used for the purpose of rearing cattle from since long. Afforestation is also implemented by means of plantation in the pasture areas by the Government Forest Department as well as by the village authorities an Church organizations. The vegetation and climate of Biateram offers an ideal habitation to many wild animals. Many kinds of birds and animals are found in this area. The birds generally found in the jungle are eagles, vultures, different kinds of hornbills and jungle fowls, owls, crows and different kinds of small birds. The wild animals found in the forest are elephants, tigers, bears, wild buffaloes, barking deers, leopards, wild hogs, wolfs, big deers, wild cats, jackals, wild boars and different kinds of monkeys. Several kinds of snakes are also seen in this area.

Economy:
The Biates are very much connected with the forest. The forest is their means of livelihood. Their land is rich in flora and fauna and in bio-diversity. But, Biateram is backward, neglected and deprived from the larger community in the two Autonomous Councils in Assam and Meghalaya. Biateram is an underprivileged and a poverty stricken region. The people are totally dependent on agricultural works to earn their livelihood. Irrigation facilities are far from adequate  and the concerned area is totally dependent on monsoon rain for agricultural works.

Saturday, August 16, 2014

Rengpa Ni Thatvurna Kindong


(Richang 1)
O Rengpa nintin ni thatvurna kindong ngai.
Kin ni man kin irsam tin khom niriat;
Risam loin kin inang tin nine pek ngai,
Ni sinitho rangin sintheina nine pek chit.

(Nokmun)
Rengpa ni thatvurna tepthiam rangin nesan roh;
Ni sintheina nepek imang ranga ne ompuin.
Rengpa ninai hei lungthlungnan nenlom mai roh;
Ni sinitho ranga ripe mai rangin.

(Richang 2)
Rengpa rammualin nangma neh nethen a tum;
Soitanan ninai hei nintin a thlem,
Mi itam takan rimangna lam an pun,
Keikhom ni sinitho rangin ne kaikum an tam.

(Richang 3)
Mitin rang ni lungthlung rol rivuai hi Rengpa;
Ni naihein rianfel seng ta sela o.
Ni mihei rang sinthotheina ni inkung;
Nendong seng roh ni lungthlungna inpuang theina rang.

Wednesday, July 16, 2014

Thlamur a Hin!

Thlamur thla hi ruatui ratlaitak neh kholum ratlaitak khom a nita. Kum inlaina, inloi-vangsak ngaituana khoma i\hataka ei ibuai ngai lai a nita. Loisin ithotu hei khomin ei chimu hei rithiala ei sin ^nrik lai a nita. Vuankum chu hi thla bul tiang World Cup boiruak  in mi itamtaka lungril khom ane a. Hi angkana ei lungril-ngaituana thil itamtakan ane a, taksa sin khom ^nrika, ruathli phaivua neh kholum in anesoi laitak a hin Pathian  i-iamtu hei ei nitna a hin ei iamna kalchoia Pathian neh ripola Pathian lungdo ringaimai chu mi itamtaka rangin thil intak a nita. Khannise hi angkana lungril ngaituana neh taksa sol lai a hin Pathian rol ringai chu ei inang ual ual a lei nit. Ramual boiruak dang dang irattaka a r^ng lai a hin Pathian rol rivuai chu ei lungril inthuktak bang a hin idairiamkan ei iriat thei a nit. Khasikin ei ringnun irattaka kal  ichoi hin Pathian rangin hun ^nran  a poimo.


Monday, July 7, 2014

Pol/Lom Iring

Ef 4: 11-16
I-ONGNA:
1) Ei nam hin pol/lom hi a poimona ei riat infela. Ei thuvar heiah ei riat theia. Ei thuvarin Khua \ong chu nelipil nekan khom a rik ual alei tia. Dong roi voitiang khua roi changtiang a ti saa. Khan khuanu khuapa rang chu saili angkan rinem dom roh khom a ti saa. Hi thuvar hei hi iamtu ei nit maa lei iom tak khom an nit theia. Koindang thu isirno khomse Koindang a tina khom a nit saa. Pol lom hin mimalin mel, \ong ei inei angkan mel aneia, \ong khom aneia. Pol/lom mel asiat theia, a \ong a lutin a tlom theia. Koindang chu pol/lom a nita. Ramuala pol/lom ilian tir tir ipung tir tir iomsun ei ti theia. Hi pol/lom iamtu hei nitna hi ei irngaitua inthar nuam a nita 2) Pol/lom hin thiltum ai nei nget ngai a nita. Hi thu hi ringaituang eita. 3) Pol/lom hin sinthotu itam anei ngaia, ruaitu ual khom ei om ngaia. Hi sintho inrualna hi ringaituang eita. 4) Pol/lom isiamtu an ring tu chu mipui hei ei nita. Hi thu khom ringaituang eita.
Efesi Dingmun:
Efesi lekhathon a hin Tirton Paula lekhathon dang hei angka thupui itlur b$k om ual maka. Pathian thiltum roinpui, koindang imanga inpuangsuak a chu iamtu tin riat rangin Tirton Paula hin a suisuaka. Pathian thiltum roinpui chu ei imu a nita. Iamtu hei chu Pathianin koindanga \hatvurna rikip idong ranga a ne inkung thu an puanga. Iamna khatka neia pumka om ei nit thu an puanga. Thiltum khatka Krista unlianna rizul tu hei ei nit iti khom an puanga.
Richang ei ringatna rithokin pol/lom ei nitnaa ei rienfiana rang thu ringaitua tlang eila.
EI BUL EI RITHA (4: 11-14) : Amasan ei sinthona/thuneina hi pol/lom ei nitnaa ringat a nit thu ringaituang eila.
Tirton Paulan koindang thu a hang isira, itamka niman eila pumka ei nit a tia. Sinthotu ei tama thiltum khatka nei ei nit a tia. Sin ei thona a hin ruaitu ual khom ei om ngaia. Ei thuneina chu pol/lom thuneina a nita. Thuthlung thar mun dang khomah koindang inpumna thu ei mua. Ei Puma Jisua Kristan “…Rineng chunga hin ninlaia mi inika nin itika ninaah nin inrualin chu ki Pa rivana min nangni sin pek a ti. Mi inika mo, ithumka mo, ker minga an ribumna kipah an laiah ki om ngai sikin” ai ti a nit(Mat 18: 19-20).   Ei ritha chu ei inrualnaah/inpumnaah arngat. Ei sintheina thuneina chu pol/lom iring ei nit sika a nit. Tirton Paula hin koindang rizung ei kai dan a isir infel a nit.
Sap thuvarin “Thuneina hi a nim thei” (Power Corrupts) a tia. Koindangah rizung kai iloin chu Pathian rama ei sinthona hi a inim thei a nit. Rammual mun rizat ei tlirin Pol/lom iding intamna buaina a nit iti ei mu theia.. Ite kersamnoa  kitri a omnon khom ki thuneina a nim theia. Ei ram ruaitu ei nit ual dorah ridin ual eita, ei riat rangtum riang eita, tute a kil a kapa mi rimai nomina. Thuthlung Luiah reng ripak itam takah ei mua. Reng Joash a neh reng Asa (1 Kngs 15-9-24) khan an phut in\hata an imong insual a nit. Reng Joash (2Chr 24: 1-2) a kha a puithiam Jehoiada damsungin PUMAPA nuamlam a sina, a thi nungin chu lam noah a lona ai chim a nit.
Khasikin ruaitu neh mipui hein malam ei pan a hin ei rienfia neh ei risinsiam risak mai a nang. Khopui nitna hin khua chin nekan  ham\hatbikna itam takah a nei ngaia. Jerusalem ham\hatbikna Nehemia riziakah ei mua. Koindang ei lian ei pung ual mai ahin rienfia mai a nang.
RIRIATTHIAMNA NEH RIRIATRIPONA (4: 15): Iamtu tin thiltum khatka a nita. Ritoknona lian, risel fut fut a om thei khan thiltum khatka neia isin ngit a poimo tak tak.
Ei irnai ual munka ei isinpui mai hei neh ririatthiamna nei a poimoa, khanon chu ri-er neh ridemin sinthona malam ai pan ngai ino a nit.  Zac Poonen an “True Christian fellowship is forged and sharpened on the anvil of healthy, loving disagreements.” a lei tia (Iamtu ripolkhom idik tak chu rithiang neh lungrithlung takka ritoknona hemlung/nuaidap a isiam neh inngai a nit ngai). Thiltum khatka nei ei nita, ei ritoknona tam khomse munkan ei sin itlangmai rang a nit. Mahatma Gandhi neh Nehru a hei kha ritokino tak an lei nit, khan munkan an isin itlang a lei nit.. India zalenna mu zoin Iron man of India neh Nehru khom kha ritokino tak an nit, khan munkan an sin itlang thei. Risel futfut khomse thiltum khatka inei an nuamlam neh zia danglam khomse iti an riatthiama rinarsa mak. Hih Tirton Paulan koindang sungah a \ul a tia, Efesi neh Korinth a hin a thupui a nita. Ei irti futfut hei \hatna ranga a nitin ringai eita. Riatthiamna ei ir ng>n a nit.
Sungkua sunga hin ririatripona  a poimoa. Koindang sinthona a ei rizomna khomah ei Assembly a nit itia uksak hi ei risam. Hi hih Pol/lom ilian \anginrual theinona neh chimna a nit ngai. Sorkar neh sorkar, thuneitu neh thuneitu, sinthotu neh sinthotu hei riria mai a \ul. Koindang sungah nunai neh vanglai hei ei uksak ual viat \ul ata. Ei ri-ong ual a mi laia imang tlak ini rangin ei risiam a \ul. Milaia imang tlak, koindanga rimang thei, khotlanga rimang thei ei irsam taktak a nit. Ei risei nuam ual a nanga. Thi asip \ianah ite lut thei khai ngai maka. Risei rang ei nei intama, iamtu ripolkhom ei nita, ei rimang ual, min anne mang ual mai ai nang a nit..
NINGBEINA CHIMNA/KI NINGBEINA POL CHIMNA (4: 16):
Sinithomai chu mafonna neh puithlingna lampui a nita. Ei det nungin isinmai a nang. Risiam ual main idingin det ualmai eita. Keima ki poimoa kisin nget a nang ei ti rang a nit.
Ei pol/lom nitna a liana, ei deta, lo ei thluka a nitin ningbei riamna a om theia. Rithaboina, Oltungna chu chimna a nit. Khasikin lo ei tluk khomin ei sinmai ei ripek mai rang a nit.
Khopuia om chu a hoia. Mi itamtakan \ha kiti lam tak, tuten nerkokno rise itin ringnun ei mang ngaia. Hih khopui inimna khom a nit ngai. Pol/lom munka omhei/sinhei rirethiam, munka sinithohei ririatripona nei in\ha, an ritha-a sinithon ruala, malam anpan rang lama pan hi koindang nitna neh thiltum chu a nit.
Ri er suai iom thei a nita, lom ilian ^b^i thei, sum neh puan isin inzen nithei mak. Sintum chit pol/lom hual sungah a oma a lian rei a chin rei omak. Nintin ei sintum ei len a nang.


Sunday, July 6, 2014

Ei Ramah Krista Inlal Riseh!

Mat 20: 20-28; 2 Kor 4: 5; 1 Pet 2: 9-10
 I-ONGNA:
Achintak, anungkhontak, isom inia Pathian sinrikhel hei inpuangsuak rangin Pathianin a ne i saninzok a nita. Tirton Paulan Efesi 2: 10 akhan Pathian kut suakhei ei nit. Krista Jisuaah khan sin i\ha tho ranga a ne isiam a nit, kha sin i\ha khah ei tho ranga a lei inrifuk pial tak a nit” a lei tia.
Ei thupui hi “Ei ramah Krista Inlal Rise” iti a nita. Kristian ram-nam ei nita ei rirelna hi Sanong hei neh ai danglam a nita. Inlalna iti khom hi Kristian ipom danin chu ai danglam a nita. Krista inlalna thu ei ngaitua zoron chu Thurchi\ha bua nu khatka ngenna hi lungrila a lang ngaia. Mat 20: 25 a hin Johana neh Jakoba nu hin a nai hei rangin Jisua ziangah reng \hungmun changtiang neh voi tianga i\hung theina a ngena. Krista inlalna ramah dongtum ei tung a hin Krista ranga ei ripekna/sinthona hi ei ngaitua ai \<l a nit.
“Jentelhei chunga roireltua an iphunhei chu an chungah an inlal tak tak ngaia, an ruaitu hei khom an chungah richam an nei tak tak ngai”. Khannise Krista Inlalna ram chu sin thopek risakna a nita (Mat 20: 25; Mk 10: 42; Lk 22: 25). Atun rineng chunga Krista an lalna rangin a sintho ei ritem a nanga. A  ne saninzokna sikin ei Reng/Pumapa a nit rang a nita. Krista chu keima neh nangma Pumapa a nit ai nang a nit. Krista chu Pumapa a ipoma a omna kipah Krista inlal ata. Jisuan Puma Puma neti pai rivan ram lut no nih, kipa rivana mi lungdo sin kan lut an ti a lei iti a nit.
Krista chu bai banga Puma ti loia Pa lungdo isina Puma iti tu hei ei nit theina rangin Kristan sual ata a ne i saninzok a nita.
KRISTA PUMAPAA INPUANGA A OMNA KIPAH KRISTA AN LAL NGAI:
Miriam hi i khok mani chu ei chunga nezek tu ai om ngai a nita. Sakhuana itam taka an oma, taksa tiang ringota an \hatna khom a lei oma. Miriam sakhuana tiviat ino nekan chu ikhok mani sakhuana a nein chu ringnun ai mang ridin ual ngai a nit.  Sum, sinthotheina, roinpuina hei ibiak khom an lei oma. Khan Krista Pumapan a ne zek bangin miriam ringnun a idik tak tak thei a nita. Krista thupek ei izom chu Pumapa a ei inpuangna a nita.
Atuna ridonna a poimo tak a chu Kristan a ne i saninzok kam, Pumapan ei inpuangsam?
Krista Inlalna chu saninringna rengram a nita. Saninringna sika Krista Pumapa a inpuang/inei/izui hi a poimo a nita. Krista saninringna sika Krista chu Pumapa a ipoma Pathian lungdo sin tu hein Krista inlalna chu an ipom indik a nita. Krista Puma ei ti theina chu ama neh rizomna tak ei nei sika a nita. Krista chu Pumapa a nita, ei Puma a nit a nanga. Sakachep \onga Puma an iti hi a lei idik tak taka. Sungkua a pa chu a Puma an ti ngaia. Sungkua donga a lu tak, a zektu tak chu a Puma an iti ngai a nita. Mizo ramah Puma zai iti ei rimingin a la ommai. Puma zai khan a lei i\hui insual a nit. An sin rang ringilin an lei iom a nit. |hatna tiang Krista Puma hin a ne \hui rang a nita. Krista Pumapa a inpuangna hi ei ramah anlal a nang chu a nita.  
Krista Pumapa nitzia lungrila a det ngit hein chu an tlirna tinreng Krista ah phut anta idik takan thil tinreng an isin phut rang alei init a nita. Tho rangdan ti rangdan rianoa a omzuak, arlak zuak, a ui luimak a zong \ummak a om ei tam ngaia. Krista inlalna ramah chu lungzingna reng reng ai om ino a nit. Krista Pumapa a nei hei chu lunginzingin an iom ngai ino a nit.
Paulan Krista lungthlungnan a ne itir ten ten a nit alei tia. Krista Pumapa a inpuang hein chu an maton intak khomse ilom takan Krista zarin an ife ngai a lei nita. Krista Pumapa a nei hei chu Pathian thu neh Pathian lungdoa rifan an sun maton an ivatin an ife ngai a nita. Eini Krista inlal rise iti tu hei, ei sin rang ei ti rang reloia a omzuak, dukana \hung maimai ngai, ridai maimai ei itam loi manih. Krista saninringtua poma Puma a nei tak hein chu i boiruak khom hong rise a lak dan thiam an ta. Election boiruak khomin sem inleng rei nonia, ommaimai nonia, tuang idiar, tum inru, neh takritain an ife rang a lei nit.
Krista Pumapa a inpuang hein chu sin an tho rang a lei nit.
KRISTA RANGA SINITHOTU AN TAMIN KRISTA AN LAL NGAI:
Lapui 100 hin “Lompumin PUMAPA sintho unla” (Serve the LORD with gladness nole Worship the LORD with gladness) a tia. Sin chu sinthona bang niloin chibai unna (worship) khom a nit sa (Work is equal to worship and service). Sap thuvarin “Work is worship” (Sinthona hi chibai unna a nit) ai ti a nit. Rammual ringain chu “Ngaituana sinithomai neh sinthona a tui chu rammuala thil ipoimo tak inika an nit” iti a nit (An active mind and Interest in your work are the two most important things in life). William Carey an “Attempt Great Things for God and Expect Great Things From God” (Pathian rangin thil iliantak sin inla Pathiana rithokin thil iliantak tung roh) a lei iti hi a dik tak tak.
Theidora ei mimal chitin lom pumin Pathian rangin sin eita, khan iamtu dangin an sin mai remai sang eita. Iamtu tin Krista ah pumka ei nita, ei sin inrual rang a lei nita. Atunlai “Globalisation” rammual a hin inrualna hin sin a thoa, MNCs (Multi National Corporations) hein inrualin irat takan sin an thoa, eini vang chu Krista ah Pumka inin ei rat tak tak rang a lei init a nita. Pol/lom angka ei sinna a hin inrualna tak ei nei a nang a. Krista anlal rangin chu a mi hein pumka an nitna an inpuang suak mai ai nang a nit. Tirton Paulan Koindang chu Krista takpum a nita, Krista a lu a nit a tia. Ei ramah hin Inpumna anlal a nang. Ei ram a hin inpumna a nang/a \ul tak taka. Mimal khom ringna, rithla neh taksa an pum a nang. Inpumna chu \hatna mel inlangtu a nit. Sap thuvarin “Beauty is in the eye of the beholder” a tia (|hatna chu a entu mit ah arngat). Rammual ringaia chu \hatna hi a entu mit izir (beauty is subjective) a nita. Khannise Pathian thu hin \hatna chu (objective) mahnia ringat a nit ai ti thlat a nit. Ringna, rithla neh taksa dam inrualna chu \hatna a nit. Nungak/nupui i\ha thu khom Thuv 30 a khan ei mu. Ei dingmun a dik photin sin ei itho rang a nit. Koindang khom inrualna inpumna tak a neia sin a tho bangin ira isuang a ta. Koindang inpum ino chu a mel ai siat a nit zela. Pol inpum ino chu a mel a siata. Khasikin ei inpumna hi thupui taka ilan/nezektu inin thiltin ei sin rang a lei nit. Tirton Paulan nupui pasal thu ilan koindang thu a sir saa. Nupui pasal chu pumka an nit. Lomnu lompa ei iti hi a \hat tak tak. Ei iloma chu ei inpumna a nit. Midangah Krista mitin lomna ei mu rang a lei nit. Khan bang inpumna tak tak ai om thei rang a lei nit. Sakachep a chu mal (friend) khom lompa antia a lei \hat ual. Dongma an iti khom dongmate (nungak) alei oma a \hat zap. Ureng ringei dil dila om a \hat.
Koindangah Krista an lalna rangin chu Pathiana ei inpumna a poimoa. Khanchu tlomna, ringaichinna, midang neh inrualna, inpumna hei hi om a ta Krista chu a inlal rang a nit.
Kristan malhei nang ni ti tang kiti a tia (Joh 15:15). Taksa tiang ringot ilua mal-cham ei riatin fela an ta rangin maritna ei nei ngai. Ki rualnu ei iti hi a \hat. |ong danga rikip mak. “Girl friend Boy friend” iti ringot a nit. Krista anlal photin chu midang tu neh ei inrualna hi a idik rang a lei nit. Miriamin inrual ei tuma ai nit taktak thei ngai ino a nit. Sungkua anrual non chu duzok a nit. Pasal som nekan Parfa ka ikeipan ki\i a ti. Sap thuvarin “Ei inang laia mal-cham i\ha chu mal-cham diktak a nit” a tia. Khanung “Mal-cham hein ni ratnona ah lung nang inkham ringot ngai maka ni ratna nang an ichok thoipui ngai” ai ti sa a nit. Khan nitak tak thei mak. Krista  anlal phot a nang.
Pathian neh ei inrualna a poimoa. Richoidom, rimaritna hei hi ei ramah anlal a nang. Krista neh inruala Pumapa diktakin ei inpuanga a nitin chu ei koindang ei ram inrual ual eita malam ei ipan thiai mai rang a nit. Krista Pumapa a nitna sikin ei ram-nam inrual ual eila chin mangme, hoi a ti, inkil khom inkil mangme. Pathian ram roinpuina ranga isin rangin Pathianin ram-namin a ne lei isiam a nit.
Krista takpum a mitin hein an lu Krista a zektu a nita iamtu tin neh pumka an nit zia an riatmaia sin an tho rualin Krista dikna felna a tlangpuitu an nit iti an irngil thlak ngai ino a nit.
KRISTA SINTHOTU HEIN IAMOMNA NEH RITHIANGNA AN NEIN KRISTA AN LAL NGAI:
A hoi rang rizulin miriam hin a tlangpuin iam omna neh rithiangna ei inol ngai a nit. Hoina rangin, ol ualna rangin dikna-felna ei inol ngai a lei nit. Krista anlal na rangin iam omna neh rithiangna ai poimo thlat a nit. Lungthlungna chu ripekna, rilanna a nit. Pathian rama ei ripekna a poimo. Ei ridin indikna hi ei risiamna a nit. Krista itu ngita diknona hei felnona hei leprukna hei a dem rang ei nit.
Rithiangna neh iamomna ei ramah anlal a nang. Krista neh ei lungrithlungna sutnok ei ti. Tirton Paulan Krista neh lungrithlungna rithokin im ne \hen thei khai ranga a lei iti a nit. Krista neh lungrithlungna hi ei ramah anlal rang a nit.
Iamtu tinin rithiangna ivonga Koindang chu ei siam rang a nita. Koindang chu Paulan Krista moi Krista tong ranga risiam \ianin a sira. Koindang khom hin rithiang thluka rivoa rirela sun nung khona Krista tong rangin ar siam mai rang a nita. Hi ranga hin nangma neh keima ei ipoimo a nita. Ruaitu hei khomin mipui dikna felnan ei  iruai rang hi a lei init a nit.
KHARNA:  
A poimo chu ei mimala Krista Pumapa a ei inpuangna, Krista ne zektu a nita idingmun khomah lunginzing iloia ilom neh ihai taka ei iding rang hi a nita. A poimo a chu Krista ne zek tu a nita iamtu hein ei sin tho risakna neh ei richoidom risakna hei hi an nita. A poimo a chu Krista ranga iam iom neh rithianga Krista sika ei tuang nuamna, ei ichan nuamna hei hi a nit. 

Friday, July 4, 2014

Thurchitha Inpuang

Ei Puma Jisuan “Mun tina mihei ziangah fe unla ki koilomin siam unla, Pa neh Naipa neh Rithla Rithiang rimingin baptis unla, thu nangni kipek murdi izom rangin inrisei rei” a ne tia. A nam puma iamtu initak hein Thurchi |ha inpuang rangin mophurna lian ei neia. Ei ram-nam khom koindang neh khotlang tiang puithlingna lam a panmaim ingaitua a nang. Koindang neh kristian khotlang a om lam taka ninginbei chu  hi ei Puma Jisua thupek izom nithei nonih! Ei ram-nam hi koindang neh khotlangah inpum neh inrualin ei fe ual a nang. Thurchi |ha puang indarna lamah \ong\aina, thilpek neh fesuakna a hin ei risiak ual ual a nang. Laphua tun “Lomna rikip chu sinthona hi a nit” a lei iti a nit.

Thursday, July 3, 2014

Ringna Thara Malam Ipan

 (1 Tim 2: 3-7; Heb 12: 1-2)
          Pathianin Ama angin a ne siam. Ringnun chu ilomtaka mang thei rang ei nit. Lomna nei hein malam ipanin ma anfon nget rang a nit. Mafonna thu rithup an riata. Mafonna mi irtem theiino imu thei ino khom an dong ngaia. Ei richang ringat a hin sipai neh ridai mi thu entirnan imang a nita. Ridai neh ridoi thu entirna mangin hi thupui hi sut eila. Biateram Koindang hi football ridai neh arman thlat. Biak in isin rang ei nit fengin football ridai chu ei sum isuana bulpui khatka a nit ngai. Ridai hi kristian nun riseina rangin Tirton Paulan a lei mang. Itlanrisiak chu ei richang rithlang ahin kristian ringnun entirnan a mang. Hebrai riziaktu khomin a mang.
Ringna Thar Mimal:  Tirton Paulan ringna thara malam ipan chu ridai mi neh sipai ringnun angkan a sira. Ei inentir nuam chu  mitinin lothluk ranga ei isin risiak ngai hi a nit. Kristian mimal tin mafonna dika mafon ei \ul. Krista neia mafonna lampui iro rang ei nit. Sipain “ridoi lurthuakah arphuta lungrilah a mong ngai” an ti ngai. Sipai ihiamtaktak  hein ingaitua vingin an rithok suaka lungril ihainan iral an in rimang ngai. Nena chang rangtu hei ei nit. Krista sipai ei nitna hi ei tum/ei ngaitua ringota ei ihaipui ngai ino loim? Sipain taksa ramual rang ringotin ilua an ringna an phal ngai. Ramnuai mi’n idik loin an riphal, Krista ranga idikin ei riphal rang a lei nit. Mimal ridai lothluk rangin an risiam taktak ngai. Lothluk rangin risiam mai a nang.
Ringna Thar Pol: Ringna thar inei iamtu hei chu pol/lom irat tak angka ei nita. Mimal ridai mi, sipai angka ei init angkan, lom/pol angka khomin ridai mi neh sipai angka ei lei nit. Lom lothluk rang ei nit. Ei nit lam takan Pathianin nemang a nuam. Mimal tin ei poimo. Iamtu ei nitna a hin pumka ei nita, thiltum khatka neia sinitlang a poimo.
Ringna Thar Rirelna: Ringna thar rirelna diktak a omna rangin ei rirel dan ei rienfia mai a nang ngaia, ei idingna a diknon chu nung ritol ai ol a nit. Pol/lomin kum itam a \hatpui rang ei vat neh ei sin rangdan hei ingaitua lok a nang. Pol/lom rirelna hin bul idet, thurchi felfai a nei a nang ngai.   Mimal tinin ei omdan/sindan a hin koindang, ram-nam malam inpam thei ei tim? Einin ei sin a nang a. Taksa sinah theidor ei risiak ngaia, kutke rikip ino, mi ang ino angkan mi ne ipek kah inei ei itum ngai ino a nita. Kha angka ngirin iamtu nitna khomah mimal neh koindang mahni kea ding, Pathian rama sinithotu ini a poimo.
          Ei thu zuang ringai a rithoka khan ringna thara malam ipan ual mai rangin ei ringnun hi ei ri-enfia mai a nang iti ei musuak a? Inrual rangin itlom ei nang loim? Inpum rangin midang iken, imarit neh ichoidom ei inang loim? Loma mafon rangin keima niloin eini eiti ai nang loim! Einin ei sin inrual inrizom mai a nang. Eini iti hi mong ngaino rang a nit iti thu ei mu.












Lamtinrenga Mafonna

   
Thiamna chu lamtinrenga mafonna (Education is an all round Development) a nita; thiamna chu zalenna  khom a nit (Education is liberation). Sumpuan inei ringot nimak, idam ihartot khom nimak, ithiam ivar ringot khom nimak. Ei thupui hi ramual tiang ringot khoma sutin lamtinrenga idingindetna/idingsuakna a nit. Thiamna chu mafonna arphutna a nit. Jisua chu saninzoktu a nita (Gal 1: 4). Pathianin mafon nget rangin a ne isiam a lei nit. Krista Saninringna chu ei riphutna rang a nita, hin tak ata mafon hi ei thupui a nit. Krista saninringna dong hein koindang  khotlang an isiama chu ei thupui ne iphut a nit (Ef 4: 11-16). Mafonna chu zalenna a nita. Zalenna chu rithla, lungril ngaituana zalenna, limna lomna a nita. Hi zalenna hin thiltinreng a nit rang lam takan a insin ngai a nita. Zalenna chu ihoia sin itho mai rang ei nit (Gal 5: 1). Mimal rangin \hatvurna a nit rualin khotlang ram-nam rang khomin \hatvurna a nit ngai. Mafonna chu rithla, ringna neh taksa ihuap a nit (Joshua 1: 8; Prov. 4: 13). Krista unlianna rizul hi ei thupui ne iphut a nita. Ei mimal in ma ei fon rualin koindang ei nitna khoma hin ei puithling rang a nit. Efesi a hin iamtu lei ife tak murdi chu koindang an nita puithling lam ipanmai rang ei nit thu hi Paulan ai uar a nit. Koindang chu Krista takpum, Krista chu a lu a nit. Koindang chu in a nita, Krista chu a kila lung kamiom a nit. Koindang chu imoi a nita Krista chu a pasal a nit. 
            Lamtinrenga mafonna lampui ei ro theina rangin chu Kristaa rithluk kristian vanglai a \ula. Krista ei angna chu ei thuarna a nit. Sanong neh atunlai ramual angkana mahni rang bang insap ngai nimang me. Krista sik ringotin ei itlom ei idik thei rang a nit. Hun ingkam ei ifepui. Ei mun ingkam ei ifepui. “Thing tui ila” iti  neh “Tui mei iton” iti hei chu ei nintin sin poimo a nita. “Tui-mei” neh “Thing-tui” hei hin ei sakhuana ahin riseirua itamtaka an nepek. “Ringna thing dailim nuaia khan nen ringam sa roh O Rengpa” iti neh “Tui rihal hei ka ngan chu ringna tui kuang ata a thlongin peng kiti va in rise” iti lahei ei sak ngaia. Taksa tiang tak khom thing-lung-par, tuikuang neh tuidung hei ei ihoi ei enkol ei siamin\hat a nang. Ei thu neh la, ei ram-nam neh ei khotlang reng reng khom hi rienfiang eila, puithlingna lam ei ro ai \ul taktak tak a nit.
            Sorkar tiang democracy rirelna chu ei mafonna a nita. Iamtu rangin mimal tin puithiam nitna (1 Pet 2: 4-10) hi mafonna lampui chu a nit. Ei mimal kristian ringnun hin sin a tho thei ok. Ei koindang hi a poimo. Efesi khom hi inrualna, inpumna neh puithlingna thu a nit. Dikna felna a sinsuak rang hei ei nita. Koindang Bial Presbytery neh Synod a hin ei rirelna hei hi a felfai a nanga. Vanglaihei, pahei neh nuhei  ei richoidom chit a nang. Ei risoizoina (discipline) a \hat a nang. Sungkua maicham a \hat a nang. Sin ingik ngai nimak. Sin hi imarita a hoi a nit iti ei riat ei ritem a nang. Sorkar tiang “globalization” ramual a nit taka, ramual a china lamtin rengah sin ei tho itlang tak. Atun mobile neh internet rammual ahin riria ripo a ol taktak tak. Thil i\ha ei iriat intam hin inruala rirela isin tak tak rangin ane iphut a nit. Iamna tiang  \hurchi \ha inpuangmai rang ei nit. Ei \ong\aina hi min annemamo (1 Tim 2: 1-4). Mitin saninring rang Pathianin a nuam. Mitin Pathian khatka bang a nit. Ei Pathian hi sanong hei rang khomin Pathian a nit. Ei thurchi \ha fesuak puina hi ei ngaitua ok nang a ti.
            Ei ram sung khua neh koindang tin ei tlira; sungkua neh mimal tin a bikin vanglai hei hin lamtinrenga mafon rangin chu Kristianna hi ataka itu taktak ei \ul ei riata. Taksa tiang tak khom ei ar ual, ei ri-ong ual, ei inrel ual, ei takritai ual, ei inrual ual anang ei iti thei a nit.

Pathian Rol Rivuai


Miriam Ringnunin Pathian Rol a Riat a Nang:
            1 Renghei 19: 1-18 ahin Elija chu Zanthla Pathian ranga iamiom tak Pathian  mi mang a nit iti ei mua. Elija hi Israel reng Ahaba hun laia sinitho a nita. Ahaba chu Israel reng laia a sual tak a nita. Baal chubai ten ai <n a nita. Hi sikin Elijah hin idemin inriseina thu hei a peka. Kum ithum rua sur loin a oma. Ahaba chu hi sikin a ning a thik tak taka ithat bang ai tum ngai a nita. Voika chu Karmel tlanga Baal zanthla 450 neh an risiaka, Elija chu Pathianin a \ong\aina a sama Baal zanthla 450 chu a that vanga. Hi sikin Jezebeli thun Elija chu ithat rangin rizulin a om maia. Hi ei richang tep hi a thu a nita. Elija luan PUMAPA an rup tak ithi kinuam tak ai ti a nita. Eini khom Pathian sin ei thona a hin ei sol ei rizal zoro om ata. Hi angka zoro a hin Pathian neh ritongnok, Pathian isonna ei dong nok ai poimo taktak a nita. Pathian isonna dongin Pathian rol min an riatna ei nit a \ul.
            Ei richang ringatna ei imu angkan Pathian rol ratna karah; thlipui, ninupui, meipui laiah omaka. Pathian rol chu idam siamkan, rithli vangkan a hong iti ei imu a nit. Reng Uzziah kha a ruaitu Zecharia damsungin iam a oma \hatvur a dong. Pathianin a \angpuia nena a changa, Reng inlar neh sinithotheitak a nit. Sinthotheina a nein arpaka, a thuneina a songa, tempil a thillan ilan rang a ti sikin a damsungin a phar taka. Joash a khom a phut indika isian a mong. Manasseh kha a phut inchaia a mong indik. Pathianin chu zoro a ne lai pek mai ngai a nita. Pathian rol vuani khom ringai eila ei nuama. Ei ringnun irat taka itlan a hin Pathian sintho inlang tu ini rangin risiam eila ei nuama. Ei ichaina a om thei, khasikin risiam mai ei i\ul a nit. Ei risiamna/sinthona tin mi ranga Pathian rol ini rangin ei nuama. Koindang hi damna ithli inrangtu nimai ei la ei nuama. Miriam ringnun hi itlan irat, rihu ring/ilum neh ritha nei takan a tlan ngaia. Ei hang risiam taktakin chu ei buai ngaia. Pathian rol ringaina chang ei riatno zoro a tam ngai. Pathian rol ringai ai poimo nget alei nit.
Pathian Rol Rivuai Ire Rangin Idairek a Nang:
            Pathian rol chu adairiam a nita, irethiam a \ul. Hi hih Elijan a riat infela, Rengnu Jezebeli khan ithat nget atum iti a riatin chu ramchar mun infiarah a itlan rimang a nit. Hi mun a hin ipukah Pathian \ong chu ai riat a nit. Nintin inloi-vangsak ngaituana ah ibuain sin itam takah ei sina, Pathian neh ripol rangin hun isiam a intak ngai a nit. Khan Pathian \ong chu idamsiam neh rithli vangkan bang ei irngai thei a nit (1 Renghei 19:12). Pathianin risiama ama neh ripol rangin a ne ifial mai a lei nit (Heb 4:15-16). Pathian rol ire rangin chu ei lungril ngaituana inronga Pathian neh ripol ranga hun serinran ai piomo a nit. Inloi-vangsaknaa lungril-ngaituana buai rei hein Pathian rol an iriat thei ngai ino a nit. Ei Miriam nitna tin ipaia Ama ei ipuna a rol ei iriat hi Pathian lungdo a nita. Hi angka Ama pun hei chu felna neh ratnan a inrithuam ngai a nita. Ei ringnun irat taka tlan a hi Pathian neh rimunna rang neh a felna neh ratna ei dong theina rangin hun siam eiti u.
Pathian Rol Iria chu Damna neh Sintum Dik Riatna a Nit:
            Elijah khan a ram-nam ibuai a khan ruiatu iphun rangin inriatna a donga. Atunlai ei ram-nam neh koindang ranga ei \ong\ai bipui hi Pathian ne inriat nithei a tim iti ten a nen ngaituaa. Eini tiang ei nitna thatin Pathian ei isam chu ai \ul a nit. Pathianin ei rithla ringnun a hin ane ison ngai a nita, a rol iria a lungdo ire rangin ei dingmun neh ringnun ei siam ai \ul a nit (Hab 2: 1). Johana 10: 4 hin “A \hui isua zoiin chu ma a sak peka, beraheiin ama an zui ngai, a rol an riat sikin” ai ti a nit. Jisuan “Ki beraheiin chu ki rol an riat ngai; kei khomin anni khah ki riat, anni khomin anne zui ngai” ai ti a nit  (Johana 10: 27) . Ama ta ei nita, ata ei nitin chu ei lungril/rithla ringnuna a rol riang ei ta, hi rol hin thlangamna neh ratna ane ipek mai ngai rang a nit.Ei omna neh ei sinthona mun tinah ei lungril/rithla ringnuna Pathian rol chu ringai rangin ei risiam mai rang a nit. Hi rol bang hi neruai, lam nenmu neh nevang thei a nit sikin. Lapui 18:6 hin “Ki lungzing lain PUMAPA chu ke sama; Ki Pathian chu ne \angpui rangin ki koia. Ani khan a Biak ina ki rol a riata; Ne \angpui ranga ke khek iri a lei riat tak” ai ti a nit.  Pathian ei ngaisak in chu a rol khom iring ualin ei iriat thei a nit. Pathian thu ei ngaisak in chu ei lungrilah Pathian \ong lomiom taktak ei idong thei a nit. Jisuan “...Thutak isir rang ringot hi rammualah ki suakna bi neh ki zuangna bi a nit. Tukhom thutaka om hei kan chu ki he an ringai ngai” ai ti a nit (Johana18:37). Hi Jisua Krista rol hi ei ringai rang a nit. Pathian rol chu ei damna neh ei sintum ei riatna alei nit.



Monday, November 7, 2011

Ditomna

Detpuia neh |uailoii chu hai itar idena ditiom risakin an rineina “Golden Jubili” chu an thlung thiai taka. Pathian zara a kum somringana an thlungin chu i\hataka lom rangin an risiama. “Golden Jubili” mang rang ni thlung ma takin kum somringa an hong imang sap tak an hei tlir kirin an karah ihaih rual loin haiangtara ditomna an mu suaka.

Detpuia neh |uailoii chu kum somnika riatka neh kum somnika ringaka an nit laia rinei an nita. An rinei mana khan nungak thlangval ifel neh koindang-khotlang ivotu an lei nit ngaia. An rinei nung ualualin an inmurna (omna) Saipung pumpui khotlang neh koindang rang bang niloin nam pumpui koindang-khotlang rangin mangrua thatak neh entontlak tak an nita.

Bu-bal neh chimu invangna rang neh sial-ui-ar ivaia ramtui-khomuala pampui i\huma riling-ainat, rivot-rivam, ise-\hangthram, sangirsen-sangirduk, rithlip-khuaiva, thoichum-thoirang kara ritlan tui ifara sinitho ngai ni ualtak rang khomseh an nu-pa karvan chu kulab kung riling futin par imoitak a isua ngai angkan intak itamtaka karah an ditomna chu \uailoi par a \uai a intak angkan lungthlungna biathu an rinei mana an irlan chu iparvut ualualin kum somringa sungin a lai \uai ino a nit.

Chungthua tiang ringot an rikan taktak thu ririlmai ngaino khomseh an ditomna chu zoro tin an inlang mai ngaia. An rimarit risak sikin, trong hoin an rison mai ngai sikin, an ringat risak ngam sikin, an rituangpui risak mai ngai sikin neh an rimel (ri-en) zatzat mai ngai sikin rinai takan an rikan taktak. Kum somringa munka-tlangka an ileng sap ahin an irning (an chang a irdong) viat ino a nit.

Malcham itam tok takah ifialin “Haiangtara Ditomna” “Golden Jubili” ilim-ilom taka Pathian riming isama chatui ruai rikhilin an lom taka.



Friday, October 14, 2011

Thuthang isia ei riat kaneh dikna felna a omna rangin ei tongtai zel ngaim?

Mizan rithat thu, vuani khua rihala a thi an om thu kiriat a hin kibei a dongin ingkam nitang a ti itin ringaituana anen nei! Thuthang isia ei riat kaneh dikna felna a omna rangin ei \ong\ai zel ngaim? Ei \ong\ai zelna chu thutak ivonga thil tlir thiamna a nit. Khanchu ei ni ngein dikna felna nun ei inei thei rang a nit. Rireldana/thodana sualna (structural violence or injustice) arthiangna ranga \ong\aiin isin khom sin eita, nuartu pol hein dikna-felna songa sin an tho theina rangin khom sin ei tho rang a nit. Iamtu chu a daireka a om \ian rang nimang me. Mophurna chu ei inei nget a nit. Hi dingmun a hin ei om rangdan ti rangdan re loin mi itamin lungaminvain ei idairek zuak ngai a nit. Eini khom hi sualna sintho rizam a hin idairek zuakin ei i\ang ngai a nit. Pathian Thu'n ne bum pui ino chu nethek pui a nit a ti. Dikna-felna omna ranga \ong\aia sinsuak ei nit non chu sualna diknona dungpuia luang ei init ngai a nit! Tho Pathian ingena ringatin femai ei ti!

Takam Ringeina Thlangamna!

"Helpol ruaitu an kap, helpol mi an kap that, mi vantlang an that, khua/in an hal iti neh hi angkana thuthang isia" hi ei omna a hin ei riat intam ualual mai taka. Pathian Thu iti angkan buaina chu a irfon thiaimai a nit. Asan chu peace (ringeina-thlangamna) ei laia a om eiti lain ringeina-thlangamna zian ei rirel khaino sika a nit. Jeremia riziak a khan Pathian Thu'n ringeina a om nintia chu nin ringeina ketir ai ti a nit. Ei sorkar rirelna a hin dikna-felna, richamna ei nola thleibik, marang\hat hein ei irrel zoi tak a nit. Ingkan ringeina om rise ting eita ei rirelna a hin richamna zepui a omnon chu buaina a irfon thiaimai rang a nit. Hi sikin helpol, nuartu pol khom an isuak ngai a nit. Rireldana nole thodana sualna (sin in the system, structural injustice, structural violence) hei hi nuartu polin an idoi ngai a nita. Hi sikin rireldana/thodana sualna hi arthiang theina rangin iamtu hein mophurna ei nei. 1 Tim 2: 1-5 a hin "...renghei neh richaminei hei ta rang khomin, idairiam neh ringei takka Pathian ma'n ipe puma nunchan dik taka ei om theina rangin" i \ong\ai rangin inrisei ei nit. Hih Pathian lomtlak a nita, mi murdi saninring rang neh thutak an iriat rang hi Pathian nuamlam a nit iti khom hi mun a hin ei mu. Ringeina-thlangamna omna rangin mophurna ei nei! Dikna-felna isongin sual zungzam ei iphir pai theina rangin ei \ong\ai neh a takin ei idik ai nang t^k a nit!

Friday, October 7, 2011

Thatvurna Nar Ripolkhomna: Iamtu Masa Hei ata Riseina

          Iamtu masa hei kha ripolkhoma \hatvurna ruai i\hetu hei an nit. Iamtu masa hei ripolkhomna, inpumna, sinthonrualna chu mi itamtakan \hatvur an dongna--thurchi \ha an riatna a nit. 

RICHANG RINGATNA: T. S. 2: 43-47; 11: 19-21; 13: 1-3: 
          1) Baibil a hin iamtu/kristian hei kha masa tiang chu “lampuia mihei” (T.S. 9: 2) an ti ngai iti ei muaa. Jisuan keima lampui, thutak neh ringna kinit ai ti ata riphut ning a ta. Lampuia mihei iti chu risei inuama nintin ridina lamdika fe ngaitu hei iti na a nita. Ringai rikhel iom khopin ei ni ngei pipu kristian masa hei khan sikul a mihei an lei riti ngaia, sanong hein thu-la risei an uar sika sikula mihei an lei iti ning ata. Ei pi-pu hein inkhom ife lua sikul ife angka an lei irngai a nita. Sakachep rama ki om dop lain inkhom feng ei ti ti loin sikul feng ei ti an ti ngaia. Sikul chu riseina munpui a nita, ei pipu iamtu masa hei kha i\hataka rionga riseinuam an lei init a nit. Hi chiah hi thuthlung thar huna iamtu masa hei ringnun rithokin ei thupui a hin ringaitua ei inuam chu a nit. Lampuia mihei, sikula mihei ripolkhomna, rimunna neh sinthonrualna hi ei ingaitua rang a nit. Mipui hei poimozia neh mipui \anginrual pomozia ei irngaitua rang a nit. 
          2) Kristian hei chu Jisua Krista a ripolkhom hei ei nita. Jisua Krista khan rineng chunga a leng laia khan mimal, sungkua neh khotlang-in ringnun rikiptaka an om theina rangin phai neh tlang heia inzinin Pathian ram thurchi\ha anpuang a. A sinthona chu Galili, Palestina rama thingtlang khua chintea iphutin inriang fara, iserdea omhei neh mi beindong hei i uksak ualin sin a thoa. Kha lai Palestina ram insorkarna kha inriang fara, iserdea omhei rangin thlum/rinik ualualna a nit peka. Hi dingmun a hin Jisuan mi beindong hei ringnunin rineng chung intak pum khoma omzia a nei thei thu an puang-a. Jisuan a sintho ata mi beindong hei chu Amaah ripolkhoma an ripolkhomna chu \hatvurna ruai inia thi thoinokna neh kumtluang ringna tungna a innei a nit. Iamtu hei khan Pathian neh an karvan itlumtak neh an iamtu champui hei neh an karvan itlumtak sikin no thei inon pol inrualtakin an idingsuaktaka. Hi lom ithar a hin richong hei khomin an ringnun isol taka rithokin ringamna hoi imun an i-omsa tak a nit. 
          3) Hi lom itharin lomna thar, ringnun omzia neh lutzia an inei hi inpuangsuaka mitin-mitang hi loma mi-a siam rangin Jisuan mophurna a peka. Hih, iamtu masa hein lungril neh tititakin ilan nintin ridindetkan an mophurna chu an len suak a. Iamtu masa hei chu ripolkhoma ringnun rikip taka manga tuangna neh intakna karah midang rang khoma \hatvurna ini tu hei an nita. Iamtu masa hei omdan neh sindan hi ripolkhoma \hatvurna ruai ithetu hei nitna a nita. 

NUNCHAN ATA |HATVURNA: ACTS 2: 43-47: 
          1) Amasa takah iamtu masa hein an nunchan an omdan ata \hatvurna an nitna hi ngaituang eila: Nunchan iti chu sap \ongin "lifestyle" a nita. Atunlai rammual a mitinin nunchan ei mang nuam dan chu marang\hat, ki sungkua, kiram-nam bang iti hi a nit uala. Rammual nunchanin chu rikuain mahni \hat a ngaitua ngaia. Iamtu masa hei nunchan chu mitin \hatvur dongna ranga ruai\he a lei nita. An ripolkhomna hi Thuthlung Thar riziakna trong "Greek" a hin "koinonia" iti a nita. "Koinonia" chu munka ripolkhom nuamna rithla/lungril a nita. Iamtu masa hei nunchan hin ripolkhomna diktak a ne inmu a nita. An ripolna hi thil—fak-nek neh a dang dang risemna khom a nitsaa. Iamtu hei kha lungrithlungin an risanrisaka. An intakna an irril risakin rithorna neh lomna an mu ngaia. Baibil chungchanga mithiam hein iamtu masa hei angka thiltin itlang hi ei dingmuna chu ithei nikhaimak an ti a. Idik khom a dika. Khan ingkam ei nunchan ei itlang rang iti bang ringaitua om a nita. Ingkam iamtu hei ei ripolkhom rang iti hi ei ringaitua mai rang a nita? Ingkam iamnotu hei ei nunchan ei itlang pui rang, ingkam kristian nunchan inlangin nintin ei ripolpui rang? iti hei hi i ngaitua om tak a nit a. Mitinin ei sinna mun tina iamtu nunchan sanonghei ei itlang puin thurchi\ha ipomnuamna lungril ei innei thei hi ei ringainpoimo nget a nanga. 
          2) Iamtu masa hein an neinun an itlangna chu an dingmunin a \ul sika a nita. AD khatka Palestina ram kha thingtlang sin isin ual an nita. 100 ata 90 neka tam chu loisin itho ngai an nita. Temple a sinthotu hei chu loisin ithotu hein tholom dang dang somakhat neh sia hein an ifaa. 100 ata 5 hein politik neh sipai rirelna chu an ikol thlepa. Hi mi roite hein mipui sinzong an faka. Atoi lam takan mipui hei chu Juda sakhua ruaitu Farisai, Sadukai, Ziaktu neh Heroda sungkua neh Rome sorkar sinthotu hei nuaiah iserden an oma. Hi dingmun a hin mipui hein an ritrangpui nget a nanga. Iamtu masa hei khom khan an ir\angpui tak a nit. Ei ni hei teh ei dingmunin a ne \ul lamin ei om ngaim iti ngaituang eila? Iamtu masa hei angkan thiltin itlang chu nangmak, khannise ei itlang inang tam a ti. Koindang pumka ei nitna ahin ei inrualim, ei sinthona tinah koindang hi pumkan a luangim? iti hei ngaituang eila. 
          3) Ei kolkiangah pol-lom, nam, sungkua, mimal ham\hatna zongna a liana. Nationalism infortak/infortet fundamentalism ram-nam ranga mi ringna lak nuamna khom nunchan a nita, consumerism/individualism inrupmaimak ala nangualmai, keima keng tina khom nunchan a nita. Hi dingmun a hin koindang sunga kardan ichinte om khom ei pai vang bangin iamtu ripolkhom dik nithei eiti. Ei lungrila sin i\ha sinna a ei ri\angpui nuamnona lekte khom ipai vangin ei sin bangin ripolkhom dik ning eita. Ei ramtlanga panam kardan, rinaitheipui ual kardan hei hin koindang ripolkhom ei nitna mel hi an isiat taktak a nita. Nupang-naipang iti lua hi koindang hual sunga chu kardan ilian tak ai thling a nita. Marang\hat neh kardan ramual a hin munkan ei luang bangin ripolkhom diktak ei init rang a nit. Iamtu masa hei khan an ripolkhomna kha epsorna a hong lian sikin a bula angkan chu sunzom thei khai maka. Khannise an fena mun tinah thurchi\ha chu an inpuang mai a nit. 

AN FENA MUN TINAH THURCHI |HA INLANG SUAKIN AN INPUANGSUAK MAI: ACTS 11: 19-21: 
           1) A nikna a chu iamtu masa hein an fena mun tina thurchi \ha an inlang suak maina neh inpuangsuak maina hi ngaituang ei la. T.S. 11: 19-21 a hin iamtu masa hei kha an iamna sikin i epsorin an oma mun dang dangah an rithektak iti ei mua. Hi epsora an oma an rithek thu hi T.S. 8: 4-5 a khom ei mu. Jerusalem ata isuaka mun danga thurchi\ha an inpuang hi an tum reng sik niloin epsora an om sika a nit. Amasan Judahei ziang bangah an inpuanga nungah chu Samaria mihei ziangah an inpuangsa. Hun a hong fenok ualin chu Jentail hei ziangah khom an inpuangtak. I epsorin an oma hin an idingindetmaia an itlanna mun tinah thurchi\ha an inpuangmai a nit. Atun eini hei koindangin missionary-in nephunno khomse ei sin \ulna sika ei omna mun tinah thurchi\ha ei inpuang ngaim ngaituang ei ti? Pastor, evangelist, tirton hei an fena tina thurchi\ha inpuang ranga ringaina a liana, ei omna/sinna tinah thurchi\ha inpuangtu nun inei hi a poimo sa. Ei rengkan ei \anginrualnon chu ei koindang sinthona Pathian lom inrup ni thei noni-a. Sakhua dang dang neh ringaituana dang dang laia thurchi\ha inpuanga, nunchan khoma an lang rangtu chu Pastor, tirton hei nekan mipui hei ei nit ual oka. 
          2) Ei sinna tina thurchi\ha inpuang rangin chu ei idingindet phot bak a nanga. Iamtu masa hei angkan thurchi\ha bang nez>ktu a nit a nang. Iamtu masa hei kha an dingmun antak dorah an ripek uala. Pathianin an ni bang an irpol nuamaka epsorna kha thurchi\ha puangindarna mangruan a mang ei iti thei a nit. India rama missionary sinlai inlar, Bihar chu missionary tlankhur an itia i\hataka lei isintaktu SD Ponraj an ai ti chu “Koindang hi ilomtaka mipui ei ripol huamhuam lain mission sin chu ala daia mission sin sin indik a nit rang tenan chu koindang rihu chu iduain sin taktakna ah arpek ngai” a tia. Inkhomna-a ei lomna chu Ei kolkianga ei sinthona tinah Pathian ta ranga riphum ngita ner ipet sara ei sintum ei indikna a nit ngaim iti hi ngaituang eila! Hi ei om rangdan pial alei nit. Femalampai huamhuam koindang hual sung banga kristian dik ini rangin Pathianin nephal thlakmak. Iamtu masa hei kha an puithling thiain chu an sintho dan khom a puithling thiaimaia.

RINGAITUA VINGKA |HATVURNA RUAI I|HE: ACTS 13: 1-3: 
          1) A thumna a chu iamtu masa hein ringaitua vinga ivata risiamdiamka \hatvurna an nitna ringaituang ei la. Iamtu hei kha mizon ipungin iamna sintho a khom an puithling thiaimaia. Ringaitua vingkan missionary an tir isua taka. Rithla Rithiangin an lungril invar pekin Barnaba neh Saula an rithlangsuaka. Bu ngei neh \ong\aina nein an tira. An tirna khom ram ila ual thurchi\ha lathlungnona heiah a nita. Hi sikin Europe ram khomah thurchi\ha aithlung tak a nit. Ei iriat angkan Barnaba neh Saula hi iamtu hei laiah khan an nunchan neh ripekna \hat sikin irebik an nita. Barnaba, mi richongden hin a neinun izuarin inriang hei a \angpuia. Saula iamtu epsor ngaitu chu Pathian neh ritongin ar pekna inthuk sikin ire bik a nita. Rithlan an riat lamin Barnaba neh Saula chu rithlangin a bik takin ramual rizata Jentail hei ziangah an itir tak a nita. Koindangin an tira missionary inzin voikhatna ata Saula chu Paula iti a nit taka. Hi sikin Barnaba neh Paula sintho roinpui chu ei Baibil a hin itamtakah ei mu thei taka. Eini khom koindangin i\hataka Pathian iron neh risiamin ramtharah missionary a tirh intam ualual rang a nit. Barnaba neh Paula dingmun ata Pathianin mithiam-mivar-minei hei khom i\hataka a sin itho rangin a mang ngai iti ei mua. Barnaba neh Paula chu “Hellenists” an nit sikin taksa tiang tak khom Greek neh Rome ramual a fe rangin an ithluk a nita. Juda kristian Greek \ong imangtak chu “Hellenist” an ti ngaia. Hi muna ei irngaitua nuam chu Pathianin i\hataka risiamin a sin itho rangin ane nuama, ringaitua vingka sin itho rangin a ne koi mai iti hi a nit.. Ei ni tianga ei ringaitua rang iom chu Pathian mangrua rangin i\hatakan ei risiam ngaim? iti hi a nit. Harna ei dong khomin thu neh la a ei inderna sikin ei buai ngai. Thu neh la-a ei puithlingna rangin taksa thiamna neh rithla tianga ripekna ahin ei risiak ualual a nang. Mipuin a tlangpuia ei ringaidan, Pathian ram sinah thiamna-varna nangmak iti khom hi ei pai a nang-a. 
          2) William Carey a ripekna inthuk hi entirnan ringaituan thar ei la ei nuama. William Carey a sikin India ram chu missionary rangin ar ong ei ti theia. Ei ni kristian nenchangtu hei Welsh missionary hei chu William Carey a hein lam i\hatak an lei siam sika a nit eiti theia. William Carey a chu “Father of Modern Missionary Movement” an ti ngaia. England, Welsh neh ramual pumpui chu missionary \ul taktakna inre suaktua ringai a nita. A thupui tak chu “Attempt Great things for God and Expect Great Things from God” iti a nita. “Pathian rangin thil ilian tak sin inla, Pathian ata thil roinpui tak tung roh” iti chu a thupui a nita. Senate of Serampore College chu William Carey a neh a mal hei sika a nita.. University neh Horticulture Society of India ai nit hi Carey a sika a nit. Abula chu kum 6 ilonin thu a sir ngaia, mi khatka bang iamtu an chang-a. Hi zoia ta chu Pathianin literature, education, social reformation sin-a a sin itho rangin a nuam iti arriat suaka. Father of modern India Raja Ram Mohan Roy-an “You spark our renaissance” ati peka. William Carey-an Bengali renaissance chu a rengkan a ichok ithoi a nita. William Carey khan sun zan Greek, Hebrai neh India \ong itam risein a oma, Bible Bu pum pui hi India ram \ong irukkan a leta, Baibil \hen hi India \ong 29 a let saa. Bengali, Sanskrit and Marathi \onga Scholar inin Fort William College inlar tak akhun a \ong ineitu hein inrisei rangin an fial sikin a lei sina. Sati boina ranga bul lei itumtu khom a nita. Ei ni hein ei Baibil hi kum idoram eiibuaipuitak, harna aom lain ei \onga Thuthlung Lui itep rang boi sikin ei rizal oka. Atun khom thu-la ei uar ualnon chu dettaktak thei nomin-a. Ei ni mi Pathian thu training a fe rangin chu “sap \ongin ni \ong\ai thein chu an rup” itin khom ei ithla ngaia, a zurseitu khomin kerseina \ulbakmak itin risein i pass \okin a zuang tenan rithaboin sin eithoa ei ibuai ngai a nit. Ki irseipui tlangmi khom kin koindang a evangelical risei ithiam nangbakmak iti hei chu atun ten khomin rithaboin an om kimua. Thiamna-varna khom ei \ul, ei rithaboi ei ompaipaina ei pai anang. Ulian hei khomin ei ferangdan hi i\hatakan ei ngaitua a nang. Ei Synod khom thu-la ah ei idingindetnon chu lam tinah ei indermai rang a nit. Ei koindang hin Barnaba angka sumpuan inei, Paula angka mithiam, William Carey a angka mi takritai, tuminru, ithiam rikhel a sintaktaktu hei ei imamo a nit, ei rithor ualual rang a nang. 

KAIKHOMNA: 
          Iamtu masa hei hin ripolkhoma \hatvurna ruai i\he tu hei ini rangin i-enton rang neh rithorna an ne pek-a. Amasan, an ripolkhomna hi ei rimuntaktakna ranga enton rang a nita. Aniknah, an ripekna inthuka ituangpuma thurchi\ha an inpuang hi mimal tinin ei omna tina i\i neh inthing puma thurchi\ha inpuanga ringnuna inlangsuak rang ei nitzia a nenriseia. Athumnah, ringaitua vinga missionary an itir hin taksa neh rithla risiamtaktaka ripe a \ulzia anen riseia. Barnaba neh Paula hin taksa neh rithla \anginruala sin taktak rangin anne ithorin anne ifial a nit.


Monday, October 3, 2011

Risoizoina

Risoizoina boin chu kristian ringnun hi lo thluk taktak thei maka. Ei risoinon chu ei iti neh ei itum chu \ong neh takboi ringotin sin loin a om ngaia, khasikin risoina thu hi ei ringaitua ngai rang a nita. Tirton Paula ringnun ata risoizoina thu ringaituatlang ei la. 1 Kor neh Fil ringat bikin ringaituatlang ei ti.

RICHANG RINGATNA: 1 Kor 9: 19-27: Fil1: 21-26 (Heb 12: 1-13; 1 Pet 5: 8-9)1) Ei pi-pu hein risoizoi nang thu-ah “Izongten a ti lam a ro, miriamin ei ti lam ro mangmeh” anlei tia, a dik taktaka. Tirton Paula hin risoizoina poimona i\hatakan a uara. Paulan a tuminruna chu Rithla Rithiang \angpuina sikin intakna lian taktak khom ituangin Pathianin a ruaina tinah ai fe thei a nit. Lomman ilutak Jisua Kristaa ei mu rang chu d^ltu neh tlemna itamtaka hei sikin itlirmai antak ngaia. Iba nok maimai ngai khom eila, ei thoi nok maimai rang a nit. Thuvar 24; 16 hin “Mifel chu voi itam ilir khom sela, a thoinok mai ngai; mi siahei rek chu siatnan an rimang ngai” a ti. 2) Ingkan Pathian neh ei lei ritongna khan nen danglam khomse ei risoinon lothluk taktak thei mangme. Risoi iti hin ei mimal, ei kolkiang ei sinthona boiruak a thutak ithlun neh ei idingna ei bulpuia Krista itu ngit a nitzia hei a huapsa-a. 1 Korinth neh Filipi hi Paulan a damlai sun nungkhon tianga a irziak a nita; 1 Kor chu 57 AD vel, a missionary inzin voithumna rizoitiang neh Fil chu 61 AD vela Rome a tang ina a om laia riziak an nit. A ringnuna ar soizoina thu dettak chu hi lekhathonheiah, a bikin richang ei itepsuak heia khan ei imu thei a nit.

MI DINGMUN ITLIRA A |ULDAN IZIRA RIPEKNA (1 KOR 9: 19-23): Amasa takah Tirton Paulan mi dingmun irethiama mi dingmuna dingpuia a sinthona thu hi ringaitua tlang eila:1) Mi dingmun itlirmaia, m’in thurchi \ha an dong ngetna ranga mi nuamlama ompui thiam a \ul taktaka! Fil 2: 3-5 hin “Marang\hat neh ringainlutna nein ite sin no unla, ringaichinna nein, mahni nekan midang i\ha ualkan be seng rei. Mahni ta bang en loin, midang ta khom en seng sa rei. Hi lungril/lungin\ong Krista Jisua khoma om khah nangmaniah khom om sa rise” a tia. Krista chu Pathian nitna neia ommai a nita, nikhomse, Pathian ithluka om mai kha itum ngit rangin ringai maka, miriamhei angkana zuang inzirin suak angkan ar siama, ai nei murdi a mak riaia. Khanchu, miriam angkana zuang iomin arngai an china, thina den rakkan Pathian thu zomin a hong om taka, krosa a thina ngei kha. Krista ei dingmunah a zuang \um sikin iamtu ei nit theia. Mi dingmunah ei \uma ei iding bangin Pathian sinithotu dik ei init rang a nit.2) Tirton Paula mi riatthiamna 1 Kor 9: 19-23 sunga hin ei mua. Ati lam takin lazuang ringai rei; “Tute suak chu ni mange, nikhomse, theidorah mi ki laklut theina rangin mi murdi suak ki chang a nit. Judahei ki laklut theina rangin Judahei laiah chu Juda angkan ki om ngai. Dan nuaiah om no khomin lang, Dan nuaia omhei ziangah chu anmani ki laklut theina rangin Dan nuaia om angkan ki om ngai. Khaangka ngirin, Jentelhei ki laklut theina rangin Jentelhei laiah chu Jentel angkan Juda Dan putiang ki om ngai. Amah khah Pathian Dan zom mang ki tina ni make; Krista Dan nuaiah ki om a nit. Rat ino hei ki laklut theina rangin rat inohei laiah chu rat ino angkan ki om ngai: Ingka lamin mani, thenkahei ilua ki saninring theina rangin mi murdi ziangah thil tinreng ki nit tak. |hatvurna ki dong theina rangin, khahei tinreng khah ki sin a nit” a tia.3) Mi dingmun irethiam chu sinthona inthukual theina a nita. Mi dingmun riatthiamnan idiktakan ane insintaktak thei ngai a nita. Koindang ulianin mipui dingmun. Nu-pa hein ei nainete dingmunah an lungrilah ei \ong ngaim ngaituang eila? Tirton Paulan mihein thurchi \ha an riat nget theina rangin an om lamin a ompuia. Ei nainete, ei vanglai neh ei mipui lungrilah ei \ong theina ranga ei ripekna, ei tlom nuamna, ei zoro/hun ei pek ngaidan hi ei rengkan ringaitua nok ei la ei nuama. 4) Khan, mi ringaidan ipom pui thiam hi koindang sinthonaa a hin a poimo taktaka. Min kerngaidan an inol chu a miriam anne inol nimaka, sini\ha isin a nit theina rang a nita. Mi ringaidan ki nol chu a miriam kinolna ni sa no sela. Kisin ngai, kerngaidan idettaka khom \hatna rangin ki danglampui thei a \ula. Upa khatkan “keichu uliantak, arsi ek ibaltak, an ni tehein im annen risei rang” a tia Upa Conference kum itam feloin a oma armang tirtir an tia. Ei pi-pu hein “Izongten theitak a muam ngai, naipangin thudik a ril ngai” an lei tia. Ri-onga, riseirisaka rithor risakin koindang chu ei fe rang alei nita.

MAHNI TAKSA RISOIZOINA (1 KOR 9: 24-27): Anikna a chu Tirton Paulan ama takpum/taksa ngei i\hataka asoizoina thu ringaitua tlang eila: Ei iamtu ringnun a hin ei dingmun itlirmai a ula! Thurchi thra izekin kedik nget rang a nit iti ringaituana ineimai rang a nit\a! Ei rienfia ei risoimai rang a nita. Hi hih “self-discipline, self- control” ei iti chu a nita. Taksa tianga risiam, mahni taksa risoizoina ai poimo nget a nita. Ei mahni tianga taksa risoizoina ei tia hin a poimo sa chu ei ngaituana izek, ei hun murdi vongin\ha, ei insungkua rirel infel, ei omna koindang thuzom neh ei omna khotlang thuzom hei hi an nit.1) Tirton Paulan a taksa a soina thu a hin a ngaituana/lungin\ong a soina thu khom an langa. Tirton Paulan Filipi lekhathon itoite a hin lungin\ong/ngaituana iti \ongbai hi 18 a manga. Lungin\ong chu mind, lungril chu heart a nita, inrilut ngai khom eila. Anungkhon tak khomah a dik murdi, maritiom murdi, a fel murdi, arthiang murdi, iditiom murdi, a thang i\ha murdi, \hatna reng reng a oma, inpakna reng reng a omin chu kha hei khah ngaitua rei a tia (Fil 4: 8). Timotheia chu Krista sipai iamiom thu arila hin “ki \ong ti hih hei ngaitua roh, Pathianin riat theina nang peng a ti” a ti peka ( 2 Tim 2: 7). Ei lungin\ong risoizoina chu ei taksa zekna a nit ngaia. Rom 6: 11 “Sual tianga thi takin ribe unla, Krista Jisuaah khan Pathian tiang i ringin ribe rei” iti hi ei idingna/in\hutna bul a nita. Thuvarin “Ni ngaituana veng/fia roh tong a chang ngai sikin, ni \ong veng/fia roh sintho a chang ngai sikin, ni sintho veng/fia roh a raki nang imanin ni sinmai ngai chang a ti, ni sinmai ngai chu fia roh nunzia a chang ngai, ni nunzia chu fia roh ni kumtluang nun iriltu/indingtu a nit sikin” a tia. Ringaituana chu ei ringnun sintho ar phutna alei nit. 2) Risoizoina (discipline) poimona: Tirton Paulan a hun laia ridai inlar entirna mangin taksa risoizoina \ulzia thu an langa. Itlan risiaka loman imu rang hein lam tinrengah ridinin an risoi ngaia, renglukhum se thei ino mu ranga ei itlanna ahin zaltak isong a nang-a tia. “Ki takpum denginthei ngekin kesoi ngaia, midanghei risiaknaah ki koibum nungin keimah thluk inoa ki om nona rangin” a tia. Atunlai ramuala hin ithiam bang inrup maka, risel, lamtin renga selna boi ini a nang taka. Ridai ei i-uartak chu Ball ridai a nita, ei iriat angkan “dribbling” min dok ithiam hi arfena boi dor a nita, speed (itlan irat, kerang, risuizelzel ramual a nit taka, an zuk pass-a itlan irata voika a ke antonin chu a lut rang hi an irsiak a nita). Taksa neh rithla a hin discipline iboin ei idet insot ngai ino a lei nita. Iamtu chu thiltum ineia tlan ei nita. Thurchi\ha sika ikhom isik ngam rangtu hei ei nita. Ei ramtlanga harna, Pathian polna ei idong hi toika rang bang a nit ngaia. Mizo hein suala kirnok chu ada nok an ti ngaia, Pu Fakte-an tikhaino min, arzalnok tilem ei ti a tia. Ada ti chu mangmunboi ichang kumkhua tak itina a nit. Pathian ei ringatdan hi aletiang siaia afe a tama, ei omrangdan khom Pathian ei pek vang ngaia, ei zalenna chu ei imang insual ngai a nita. Mi zalen neh rithaboi, mi zalen neh bei idong \ian, mi zalen neh sin pai pai hih a irme thlak ino a nita. Atun eini hei chu hun vongindik, lekha itep intam, \ong\aina neh Baibil itep intama risoi rang hei ei nit tak.3) Kristian insungkua risoizoi: Lam tin rengah ei nainete hei ei enkol in\hata, Pathian Thu bangah ei ifa ngai nona a tam-a. Ei nai hei chu ithoi ek mak angkana mahrak mi ei tam ngaia. Ithoin a ek a makrakraka a makna tina siatna athlung ngai iti ei riata. Lam itamtakan ei nai hei \hatakan enkol khom eila Pathian thu-la ah ei kairuai non chu ithoi ekin thil a op dorah ai siat ngai angkan ei nainete ei op dorah se tirtir an ta lo ranglam boin an iom rang a nit. Sungkua inkhom, bunek \ong\ai inrual chu ai poimo nget a nit. TV i-en thiaia bu ne ei tam tirtira. Bunek zoro chu thu\ha isir zoro, khasikin sap hein vang chu bunek zoro hi an ringain poimoa malcham ripolna takin an mang ngaia. Sap lekha riziak ithiamtak, a damsunga kum som itam bestseller initu Louis L’Amour an “Dining Table ah kumsom kikai man kipa ata world history kerseizoi” atia, ama angkan mitin nithei no min. Timotheian chu a chin lain Pathian thu itamtakan alei riat. Khan kristian insungkua dik chu isin rang tam khomse bune inruala tititlangna nei ngai rang ei nita. Nintin sungkuan khom einei theino khoma voika chu bune inrualin ei \ong\ai nget rang a nit. Naipangin an insungmi tak neson maka ei ol khoma lekha inrisei thei ino tuition ila pui ei tam tirtira. Pathian Thu a khom tak neson ual nonia Pathian Thu-a tuition ipe ngai omse ei inrisei rang ai nit. Pathian Thu-a tuition ipe ngai an omno sika naipang ei imakrak an tam taka.4) Koindanga risoizoi miriam hi ei roi tirtir taka. Pathian koindang ripolkhom boiruak isehtu chu ei i-thunun ngai a nita. Ei koindang-a kumka ta voika lua inkhom feno hei hi ei dairek pek rang niviatmaka, ei thurin hin i-thunun rangin mophurna ane peka. 2 Tim 3: 16 a hin hingkan riziak ei mua; “Pathian Thubu tin hih Pathian rithuak khuma riziak a nit sikin thutak inriseina rang hei, dikino rilna hei, achai intlunna rang hei neh idik takka lengna rang hein a kam ai om ok a nit” Koindang ei lian reitak sika a nitin ei ir uksak zoi khai ino a nitin chu \hatna rang sikin inrualtakan koindang chu ikhoi rang a nit. 5) Ei khotlanga risoizoina hi: Khotlang boiruak isehtu thununna ranga rules/dan chu ai om a nita. Khotlang mi kinit sikin hi danin ki chungah thu a neia. Khotlang discipline hin ei ramtlang atakin ane relno reng rengin mafontaktak nomina. “Rules are meant to be broken” iti ringaituana hin takte nenden nonia. Khotlang chu ei esel rang niviatmaka. Ei khotlang inder rein ei mak rak rang khom nithlak maka. Ei khotlang arniam rein koindang ei nitna hi ai thlumtirtir ngai a nita. Khasikin khotlang risoina hi ei in\hat ualin ei zom indikualmai rang a nang.

THURCHI|HA IZEK RINGNUN: Athumna-a chu Tirton Paulan taksa kum ife thiaia a tar thiai ahin intakna om ualual khomse Kristah atukna adetualualna thu hi ringaituatlang eila: Kristian ringnuna hin intak a om nget rang a nita. Krista kenung ei zuinia rithokin Soitanana neh ridoi ei iphut a nita. J. C. Ryle an “We and sin must quarrel, if we and God are to be friends” a tia. Pathian neh munkan ei leng rang a nitin chu sual neh ei risual nget a nanga. Sual inen nintin ki ring le Krista ki thin chu inlapna hi ei ti thei nget inang a nita. Ei ringnun bulpui-zungzam chu Krista inin Aman ane zek nget rang a nit.1) Tirton Paulan ki ring le Krista ki thin chu inlapna ai ti hi Rome a tang ina a om laia ai ti a nita. Tang ina a itang hi Rome a hong theina neh thurchi tha an puangna ranga Pathian roinrifuk a nit. Sin 23: 11 a hin Pumapa Jisuan Paula ziangah, “|i no roh! Jerusalem ah ki riatpuitu nitna ni inlang tak angkan Romah khom nilan lang sa rang a nit” a ti iti ei mua. Thurchi \ha chu a ringnun izektu a nita. Dingmun intakah a om khoma a bul thurchi\ha a nita. Dingmun intaka ai om khom thurchi \ha sika a nita. Tirton Paula kha intak a tuang khoma ilom neh ihaitaka thurchi\ha inpuangtu a lei nit. Tang ina ai om khom thurchi\ha inpuangna hun itha a lei nit peka (Fil 1: 12-13). Thurchi\ha sika a tuangna sikin midang hein lei rithorin ihai ualin thu an isira (Fil 1: 14). Intak a tuangnaah mualinphoin om nonih a riat sikin lungril irat takka omin Krista a choilena (Fil 1: 20). Tang ina ta zok a ti iti a tunga, ala ringin chu sin kamiom sinna neh a thin chu Krista zianga om theina a nit peka. Heb 12: 1-13 sungah Pathianin ane soi ngai thu ei mua. Intak, tlemna chu ei tong nget rang an lei nit sikin an tak dorah ei idingindet ual mai rang a nit.2) Juda Iskariot-an sum rang sikin Jisua Krista a zuara. Sum chu a ringnun izektu an changa. Richon-sumpuanin ei riat loia Krista anen nolna atam ngai. Pathianin Kanaan rami\ha neh Basan ram i\ha Isreal hei a peka hi ram i\ha rei hin Pathian an ringila. Risoizoin Krista chu tiklai khomin ei it<k indet mai anang. Inloi-vangsak ngaituana itamtaka dingmunah “kin isin murdi Krista neh, kin thin chu inlapna” iti hin a ne kairuaim ngaituang eila? Ei ringnunah Pathian mun iliantak ei pek mai rang a nit. 

KHARNA: Risoizoina aom bangin taksa neh rithla ah lo thluktaktakna a om ngaia. Pathian neh munka leng ei ti a hin Pathian ata sinrikhel bang tung iloin taksa neh rithla ei risoi taktak a nang-a. Pathian-a ei lomna sik ringotin ei irsoin ei ituang rang chu a nita. Ei risoina neh ei tuangna sikin Pathianin kumtluang ramah ane lai \hui rang chu a lei nit.



Kristian Pasaltha-Tlomringai

Krista chu Pathian ni khomse ne saninzok rangin miriam nitna silin miriam diktakin a zuang om. Miriam tin tin tuang thei ban itlomin ne saninzokna rangin a tuang. Krista chu pi-pu pasal\ha-tlomringai hei zia tha tin inrikipa, miriam sintheirual ino ringnun ilana ne sanininzoktu pasal\ha-tlomringai a nit (Fil 2: 1- 18).

1. PASAL|HA-TLOMRINGAI: Pasal\ha-tlomringai hei sikin ramual neh ei ram-nam a lei idingsuaka.
a) Pasal\ha-Tlomringai Omzia: Pasal\ha hi ipa bang niloin nupang khom an nit ngai. Dong iti hi dongma, dongmate (Hrangkhol, Sakachep neh Chorai \onga nungak itina) ata hong nikhomse ipa a lu nitna sungkua chu dong iti thei a nit. Kha angkan pasal\ha khom pa/ipa ata rithok nikhomse nupang khom pasal\ha iti thei a nit. Artan khuah nupang khatkan sarza inika athat tak an tia, sa ihai sa rat ithat bang pasal\ha ei ti rangin chu ipa itamtaka nekan pasal\ha a nit masa. Pasal\ha-tlomringaina chu “universal spirit” a nit. Rabindranath Tagore, Mahatma Gandhi neh S. Radha Krisnan hei rineng rivan lungril sikin India ram a ding. Taksa tiang ringot iluan rineng rivan lungril an lei inei a nit. An pasal\ha-tlomringaina chu rineng-rivan lungril (universal spirit) a nit. Rineng rivan lungril chu pasal\ha tlomringai zedik a nit. Hi hih taksa ratna khom a nit thei, lekha thiamtheina khom a nit thei, mi sin nuamno laia sin i\ha sin khom a nit thei. Ei pi-pu hei khan rineng-rivan lungril hi an lei neia. Pu J.C. Nampui chu kuki-chin-mizo laia IAS masa a nita. Sakhua tiang kuki-chin-mizo laiah Pu Thiaichongngola hi kristian baptisma chang masatak a nit. Mi iroite nikhom eila mi itam ranga mavantu ei lei nit. Ramual neh sakhua tiang mi rang \hatvurna/pasal\ha ei lei nit.
b) Ei Thonthua/Thurchi Luia Ei Pasal\ha-Tlomringai Hei: Zolbuk, bukvanleng hi pasal\ha-tlomringai zia an riseina munpui alei nit ngai. Ei ranglui pasal\ha-tlomringai hei chu Mizorama ei om laia mirat-huaisen Rangkhupa (Rangkhupa Sedar neh Selu itin mizo hein arsi inika riming an be) neh Zialung khua-a ei Ruaitupa Vanthanglaia Lalsim, Assam & Meghalaya nelutpui masa Lamlira, a loma ei zuang laia Cachar phaia kor hein an en reia kuva kung ilian iphaia kor \i ranga an ngumpektu Liankara Lalsim, Langthing tianga ei oma Ralpa Darthlukhupa Thiaite, mirat-i\i riano Chonglurpa Darnei (sarual lom a suinaah ikeipan a fei a pet peka kihei ena a mit a sen zapa kichungmul a thoisup ama kham iti nin i\i ngai a ti an ti) neh Chirpa Nampui (sarual a in pop tak a suia a san a hong puna a kapkar inlutin anlaina takah a mana tiarpui ribel a ne norpuia ki zuk ena a ha \ek vurvur ki pang a zat sup khan zel ki chem ki thuat a phung zelah ki phor a ti an ti, sakhi nungtiang ke nikah kiman \iaisen bilah kizuk rivela a lurthuak arbang pam a ti an ti), thing ithiam neh itla (moon) khi khuainat neh patchon inripola lei isiamtu Lalsinga Ngamlai, mivar rikhel Ralsuna Thiaite, Ralpa Ralvonga, sakhi rizula chema that tak neh thu-la neh roi-dan thua i pa hein an iron ngai Nk/Pi Chonseni (thinga a fea sakhi chemin a that), Pu Thiaichongngola Thianglai, Saipung ram lei ihualtu Pu Toichonlura, Assam a ruaitu masa Pu C.T. Thanga, central a ruaitu masa Pu J.C. Nampui hei! Ingkam nerngai nih atunlai vanglai? An nuame pasal\ha-tlomringai ei nit rang! Thei changin an ni zuangnok se state neh central ah pasal\ha nithei an ti! An tuminruna, takritaina, tuangdiarna neh idikna-felna hein ngaituana ram ata nethoi inharin an nethor! Midang ta ranga ripekna chu ei pi-pu pasal\ha hei zepui ilian tak a lei nit. Krista re loin ei ni rangin Krista zepui chu an nelei isem inri-al pek mai alei nit. Mizo tlomringaina an ti zoro a hin a hual sunga ki om ino rang nuam ngai manga. Tlomringaina hi tlangmi zia a nita, ei ima thiai tak hi a poitaktak. Hih ei nam zia kiristianna neh rimil thap ei inlian ualual rang a nita. Hih ei ram-nam risiamin\hatna rang khom a nit.

2. KRISTIAN PASAL|HA-TLOMRINGAI: Krista chu pasal\ha-tlomringai, mitin-thiltin saninzoktu a nita. Kristian hei chu Krista kenung izuia pasal\ha-tlomringai ini rang hei ei nit.
a) Krista chu Pasal\ha-Tlomringai: BKL 291 a khan …Pasal\ha Jisua sintho rang tum a om … itin ei sak ngai. Pasal\ha-tlomringaina miriam murdi iphak ino a khan Kristan a ne saninzok. Krista chu pasal\ha-tlomringai mitin-thiltin maruaitu a nit. Ei pi-pu sakhua neh namzia khom Kristan a inrikip a nit. Pathian, pialral iti pi-pu sakhua-a ei imang ngai hei chu atakin a nen riat suak. Krista chu ituang itlom ithin pasal\ha-tlomringai a nit. Jisua Krista chu “midang hei ranga miriam” itin Dietrich Bonhoeffer (ridoi pui anikna laia German ram thurchi\ha a inriseitu) an a lei koi. Kristian pasal\ha-tlomringai ei omnon ei ram-nam ei koindang thuar ngai nonih! Dingmun an tak khomin Krista lungin\ong riputin pasal\ha-tlomringai ini thei a nit. Ei rama hin rithla neh taksa rama kristian pasal\ha-tlomringai ini ei \ul taktak.
b) Kristian Pasal\ha-Tlomringai chu takmun neh ihun khomah \hatvurna a nit ngai: Khotlanga/ramtlanga lom/pol, association, organization ei inei hei ei uksakno dan hin ei kristianna an langa. Ei sin taktak a\ul tak. Sorkara ei sinna tinah idika sin ei \ula. Sorkar neh ei ridorna tinah dikna felna hi ei nei a nang. Koindanga rimang vanglai nitna neh rime rak inoa ei vanglai champuin ringaina an nei lain theidor isua rimang ual ual rang hei ei nit. Thiamna varna neh sinna lian idik-ifelin riz<l eiti ei ram-nam rangin. Ei khotlang/ramtlang putianga ei omna neh sinaah ei nam rangin zia \ha ei inlangsuak a nang. Ei ram Krista ei pek itia sakin (BKL No 485) ei ram-nam rangin ei sin rang a nit.

KAIKHOMNA: Krista chu Pasal\ha-Tlomringai a nita. Krista nung izuia pasal\ha-tlomringai ini hei bang kristian dik an nita. Lungril ngaituana inrizata mi irethiama tlomringai neh ituang puma sin hei chu kristian pasal\ha-tlomringai an nit.